HET GEBRUIK VAN RETABLOS EN EX-VOTOS DOOR FRIDA KAHLO

Dit essay analyseert de stelling dat het ongebruikelijk is dat een kunstenaar als Frida Kahlo die niet tot de katholieke kerk behoort, in haar schilderijen Mi Nacimiento en La Columna Rota religieuze motieven als de ex-votos en retablos gebruikt. Er wordt gekeken naar hoe de religieuze motieven in haar kunstwerken terugkomen en wat mogelijke redenen zijn voor haar gebruik van deze kunstwerken. Aan de hand van literatuuronderzoek zal aangetoond worden dat Kahlo zich identificeert met de pijn en leed van deze inheemse kunstwerken en dat Kahlo gebruik maakt van de ex-votos en retablos om haar eigen leven te documenteren, kritiek te leveren op maatschappelijke onderwerpen en om haar steun voor de Mexicaanse Revolutie te laten zien. 

Mexicaanse retablos (santos) zijn kleine olieverfschilderijen op tin, meestal gemaakt door primitieve en niet geleerde kunstenaars. Retablos portretteren een enkel heilige zoals Jezus, de maagd Maria en andere christelijke figuren. De katholieke figuren worden streng volgens de iconografische regels van de kerk geschilderd. Omdat het Mexicaans volk niet kon lezen, moest de introductie van het christendom picturaal gebeuren. De heiligen zijn sindsdien aan hun kleding en attributen te herkennen. . De Ecce Homo (afb. 1) retablo dient als iconografische bron voor La Columna Rota van Frida Kahlo(afb. 2). De Ecce Homo retablo is populair in Mexico omdat het nadruk legt op het lijden, een gevoel dat diepgeworteld is in het inheemse volk en deel uitmaakt van hun eigen geloof. Op de Ecce Homo staat het naakte bovenlichaam van Jezus frontaal, gehuld in een rode mantel. Hij draagt de doornenkroon en laat een gemarteld lichaam zien vol bloedende wonden. Op gelijke manier staat Frida in La Columna Rota met een gemartelde naakte torso. De spijkers in haar lichaam laten haar wonden zien en maken referentie naar de kruisiging van Jezus. Ook schildert Kahlo haar orthopedisch korset dat in verband staat met de geknoopte koord rond de nek van Jezus.

Ex-votos portretteren een miraculeuze genezing. Het is een afbeelding van een ongeluk, roofaanval, gevangenisstraf of een ander incident waar het slachtoffer vande dood, gevaar of fysieke en morele schade weet te ontsnappen. Ex-votos bestaan uit een aantal specifieke kenmerken. Ten eerste wordt in het middelste deel van een ex-voto een directe, ruwe en ongelukkige situatie afgebeeld. Vaak ligt het slachtoffer op een bed in totale eenzaamheid. In de bovenste gedeelte van een ex-voto, in de bovennatuurlijke wereld wordt de heilige figuur die verantwoordelijk is voor het mirakel afgebeeld. Als laatste staat er aan de onderkant van een ex-voto een onderschrift met een beschrijving van het mirakel en een dankbetuiging (Afb. 4). In het schilderij Mi Nacimiento komt een van de meest invloedrijke retablos in het werk van Kahlo voor, de Mater Dolorosa (Afb. 1). Deze retablo symboliseert de leed van de heilige maagd Maria bij de kruisiging van Jezus. Het zwaard in haar hart symboliseert haar verdriet door de dood van haar kind. De Mater Dolorosa retablo wordt ingeroepen in tijden van leed, verdriet, verlies van een kind of bij de dood van een geliefde. In Mi Nacimiento schildert Frida een autobiografische scene.  Haar moeder was net overleden en Kahlo had zelf net een traumatische miskraam gehad. Kahlo incorporeert ook de typische kenmerken van ex-votos in Mi Nacimiento. In het midden staat het slachtoffer in een pijnlijke situatie van bevalling en de dood van haar kind. Aan de bovenkant staat de Mater Dolorosa als de heilige die om haar kind rouwt en medelijden toont met het slachtoffer. Aan de onderkant staat in traditionele ex-votos een opschrift  met een dankbetuiging van het slachtoffer. Dit laat Frida in Mi Nacimiento leeg staan (Afb. 5). Dit zou de manier van Frida geweest zijn om haar pijn en verdriet te uiten. Ze laat de directheid van een ex-voto beeld voor zichzelf spreken en toont met de ontbrekende onderschrift dat zij niks te danken heeft aan de heiligen. Het belangrijkste verschil tussen retablos en ex-votos is dat retablos een overname zijn van traditionele iconografische bronnen en ex-votos picturale narratieven zijn van goddelijke hulp. Ex-votos geven ruimte voor het reflecteren over de spiritualiteit van de kunstenaars en het geloof van het Mexicaanse volk. Een documentatie van hun leven, verdriet, hoop en angst. 

Politiek, Seksualiteit en Religie. 

Het gebruik van ex-votos en retablos door de Mexicaanse kunstenares is ongewoon omdat Kahlo niet tot de katholieke kerk behoort waar je traditioneel wel deze iconografische motieven zou verwachten. Gedurende haar leven toonde Frida afwijkende ideologieën met de kerk op politiek, religieus en seksueel gebied. Om te beginnen was Kahlo een zelfverklaarde communist. In haar dagboek beschreef zij haar begrip over de bestaande economische conflicten en klassenstrijd. Kahlo verklaarde overtuigd te zijn over haar meningsverschillen met de contrarevolutionairen, kapitalisten en de religie. De kunstenares noemde zich een bondgenoot van communistische revolutionairen als Stalin, Lenin, Marx en Mao Tse. Frida gaf ook toe zich ongemakkelijk te voelen omdat haar schilderijen tot dat moment toe vooral zelfportretten waren en dus niet bruikbaar voor haar communistische en revolutionaire beweging. Dit was haar enige reden om te leven. Tijdens haar laatste levensjaren heeft Kahlo verschillende communistische schilderijen gemaakt, zoals haar zelfportret met Stalin (afb. 6). Op haar begrafenis werd de doodskist bedekt met de vlag van de communistische partij van de Sovjet-Unie. Een laatste teken van haar alliantie met het communisme (afb. 7). 

Het is precies Kahlo’s communisme dat het grootste verband tussen haar en het atheïsme legt. Niet alleen zegt Kahlo het oneens te zijn met de religie, maar ook uit ze haar steun voor revolutionairen als Stalin, Lenin en Marx. In de tijd van Stalin werd religie veroordeeld tot waangeloof. Om een goede communist te zijn moest men van zijn geloof zien af te komen. Als Frida haar leven voor het communisme en de revolutie leefde, dan moest zij ook van haar religie zien af te komen. 

Anna Haynes schrijft dat Kahlo een doordringend genot had voor dualiteit. En dat dit genot culturele onderscheidingen op het gebied van seks, geslacht, ras en seksualiteit veronachtzaamde. Seksualiteit wordt genoemd omdat Frida beargumenteerbaar biseksueel was. In Kahlo’s dagboek wordt een liefdesbrief opgenomen die Kahlo geschreven heeft voor Jacqueline Lamba. Gedurende haar leven heeft Kahlo meerdere buitenechtelijk affaires gehad met mannen en vrouwen. Maar in verschil met haar affaires met mannen is er over haar relaties met vrouwen weinig geschreven. Een mogelijke reden hiervoor is dat een zeer katholieke land zoals Mexico, door hun geloof en tradities niet over de biseksualiteit van Kahlo wilden schrijven. Aan de hand van de genoemde argumenten zou men kunnen beweren dat Kahlo communistisch, atheïstisch en biseksueel was. Deze bewering versterkt de notie dat het ongewoon is dat een atheïste die niet gelovig is, een communist die in theorie tegen de religie hoort te zijn en een biseksueel die door de katholieke kerk als een zondares gezien wordt, religieuze iconografie in haar werk gebruikt.

Discussies rond het gebruik van religieuze iconografie door Frida Kahlo 

Volgens Castro-Sethness gebruikt Frida specifieke iconografische bronnen uit retablos om haar eigen private lijden te kunnen uitbeelden. Een voorbeeld hiervan is  haar ernstig busongeluk waarbij Kahlo bijna niet overleefde en voor de rest van haar leven pijn moest verduren. Vaak gebonden aan een bed en aan het dragen van een orthopedisch korset. Haar onbekwaamheid om kinderen te krijgen, enkele miskramen en talloze operaties. Het is haar perceptie van haar eigen lijden en haar kracht om het uit te drukken die haar bewust of onbewust gedreven hebben tot het gebruiken van de christelijke iconografie waarmee ze opgegroeid heeft en deel uitmaakt van de Mexicaanse cultuur. 

Salomon Grimberg gaat een stuk verder en schrijft dat alhoewel Frida tot atheïst verklaard werd, zij nooit haar katholiek beeldspraak heeft verlaten. Grimberg speculeert dat Kahlo een katholiek geloof behouden heeft die te zien is aan haar christelijke rituelen, het gebruik van de retablo ‘Santa Teresa de Avila’ in haar schilderij Memory en enkele brieven die Kahlo gedurende haar leven geschreven heeft. Maar ook al maakt Kahlo gebruik van ex-votos en retablos om haar leven te documenteren en haar privé lijden in kunst te brengen, betekent dit niet dat Kahlo gelovig was en dat haar atheïsme en politieke ideologie over het hoofd gezien moeten worden. Juist het gebruik van inheemse kunststijlen op de manier dat Frida het gedaan heeft, toont haar verband met de Mexicaanse revolutie. 

Volgens Corine Anderson hebben critici die alleen kijken naar de biografie van Kahlo de neiging om haar politieke agenda en activisme over de hoofd te kijken. Er moet gekeken worden naar het feit dat na de Mexicaanse revolutie (1910-1920) een nationalistisch, intellectueel en kunstzinnige ambitie ontstond om de inheemse cultuur van Mexico terug te brengen en de ‘Mexicaanse identiteit te restaureren. Kunstenaars werden aangemoedigd om inheemse kunststijlen zoals de Azteekse beeldwerken, ex-votos en retablos terug te brengen. De postrevolutionaire regering was vastbesloten om een einde te maken aan het anti-Mexicaanse beleid van de vorige regering en het volk genezen van ontstane wonden tijdens Mexico’s gewelddadige geschiedenis. Kahlo deelde deze verlangen naar het restaureren van de Mexicaanse indigenismo. Maar Kahlo besloot om de realiteit van haar cultuur niet te romantiseren. Kahlo wilde juist met haar werk de wonden en leed van haar volk laten zien. Haar kunstwerken suggereren door middel van dubbelzinnigheid en spanning dat culturele identiteiten instabiel en problematisch zijn. Veel van de schilderijen van Kahlo’s tonen anti-materialistische, anti-imperialistische, en in het bijzonder anti-Amerikaanse thema’s zoals in haar schilderij My dress hangs in there.   Kahlo kiest om de contemporaine politieke en culturele conflicten van haar land af te beelden in de narratieve taal van haar eigen volk, namelijk met retablos, ex-votos en Azteekse beeldspraak. 

Kahlo documenteert aan de ene kant in haar schilderijen Mi Nacimiento en La Columna Rota haar eigen leven, leed en verdriet. Het is het intense vertoog van pijn, passie en leed dat in religieuze retablos en ex-votos voorkomen, wat Kahlo zich mee identificeert en overneemt in haar eigen werk. Aan de andere kant gebruikt Kahlo, een communist en aanhanger van de revolutie, de retablos en ex-votos om de inheemse cultuur identiteit van Mexico te restaureren, om kritiek te leveren over maatschappelijke dilemma’s in haar eigen cultuur en het uitbeelden van haar politieke ideologie.

Literatuurlijst

Andersen, Corrine, Remembrance of an Open Wound: Frida Kahlo and Post-revolutionary Mexican Identity, in South Atlantic Review 74 (Fall 2009) 4, pp. 119-130.

Barnet-Sanchez, Holly, ‘Frida Kahlo; Her Life and Art Revisited’, in Latin American Research Review 32 (1997) 3, pp. 243-257.

Calabró, Fortunata, Frida Kahlo and Mexican Tradition Identity, in Visual Past 3.1 (2016), pp.91-107.

Castro-Sethness, Maria, ‘Frida Kahlo’s Spiritual World: The Influence of Mexican Retablo and Ex-voto Paintings on Her Art’, Woman’s art journal 25 (2004) 2, pp. 21-24.

Fitzpatrick, Sheila, ‘Everyday Stalinism Ordinary Life in Extraordinary Times Soviet Russia in the 1930s’, Oxford University Press, 1999.

Fuentes, Carlos, The Diary of Frida Kahlo: An Intimate Self-Portrait, London, Bloomsbury, 1995.

Giffords, Gloria, Mexican Folk Retablos, Albuquerque, University of New Mexico press, 1992.

Grimberg, Salomon, Frida Kahlo’s “Memory”: The Piercing of the Heart by the Arrow of Divine Love, Woman’s Art Journal 11 (Autumn, 1990 – Winter, 1991) 2, pp. 3-7.

Mirkin, Dina Comisarenco, Images of Childbirth in Modern Mexican Art, Woman’s Art Journal 20, (Spring – Summer, 1999) 1, pp. 18-24.



ZANELE MUHOLI – A photographic dialogue on gender identity, political issues and the portrayal of black women in Visual Culture

November 25, 2019

Mas Arubiano Afro-Indigeno mester skirbi tocante e pasado y presente di sclavitud na Aruba!

November 25, 2019

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *